مجموع اين خزعبلات [ 1 ] رجماً بالغيب [ 2 ] برين قائل شدند كه اجزاءِ ذيمقراطيسيه را أشكالى است مختلف و برحسب اختلاف اوضاع آن اجزاء مختلفةالشكل با يكديگر ، آثار متباينه بر آنها مرتب مىشود . * * * و بالجمله اين ده مذهب ، مذهب آن گروهى است كه انكار مىنمايند الوهيت را و قائل بوجود صانع تعالى [ 3 ] نيستند و اين گروه ، چه در عرف خود آنها و چه در عرف متألهين ، ماديين و طبيعيين و دهريين ناميده شدند . و اگر مىخواهى بگو : نيچرىها و ناتورليستها و ماتيرياليستها و مافيما بعد رساله‌اى در تفصيل مذهب اينها خواهيم نوشت و فساد اصول اين گروه را به براهين عقليه ظاهر و آشكار خواهيم نمود و چنان گمان نشود كه مقصود ما اعتراض بر اين پياچوها يعنى خلبوسهاى پهلوان پنبهء هندوستان خواهد بود [ 4 ] حاشا زيرا آنكه اين‌ها را حظى و نصيبى از علم و دانش و معرفت نيست ، بلكه بهره‌اى هم از انسانيت ندارند و البته اين‌گونه اشخاص نه قابل سؤالند و نه قابل جواب و نه قابل خطاب . و اگر قابليتى هم در آنها بوده باشد اينست كه اگر كسى بخواهد تياتر و يا تماشاى كت‌پتكى [ 5 ] امم متمدنه به عمل آورد در آنوقت ب كار مىآيند ؛ بلكه غرض اصلى بيان واقع و كشف حقيقت و اظهار حق خواهد بود . * * * و اما الان مىخواهم فقط مفاسدى كه از گروه ماديين يعنى نيچريها در عالم مدنيت واقع شده است و مضارى كه از تعليمات ايشان به هيأت اجتماعيه رسيده بيان كنم و فضيلت و مزايا و منافع اديان را خصوصاً ديانت اسلاميه را توضيح و تبيين نمايم . پس مىگويم : ماديين يعنى نيچريها در اجيال [ 6 ] و امم به اشكال متعدده و به‌صور

--> [ 1 ] . خزعبلات ، جمع خزعبل : سخنان بيهوده ؛ سخنان خنده‌انگيز . [ 2 ] . رجماً بالغيب : به‌تاريكى سنگ انداختن . [ 3 ] . صانع تعالى : آفريدگار ، كه بلند است . برخى به غلط كلماتى از قبيل خداى تعالى و همين صانع تعالى را به اضافه مىخوانند و گمان مىكنند كه ايندو كلمه صفت و موصوف است ، در حالى كه تعالى و تبارك و همانند آن‌ها همه فعل است و جمله معترضه ، و بايد جدا از كلمهء پيش خواند بدون اضافه . [ 4 ] . معنى دقيق پياچو و خلبوس را در فرهنگ‌هاى موجود نيافتم . ولى مقصود سيد ، مدعيان بىمايه يا فرومايه است . [ 5 ] . تياتر Theatre . كت پتكى نوعى خيمه شب‌بازى . [ 6 ] . اجيال جمع جيل : گروه‌ها و نسل‌ها .